11 listopada 1918 r. a Mysłowice

0
fot. arch.

Święto Niepodległości obchodzone w Polsce co roku 11 listopada jest najważniejszym świętem państwowym. Tego właśnie dnia w 1918 r. na wniosek Rady Regencyjnej Józef Piłsudski obejmuje w Warszawie zwierzchnictwo nad Wojskiem Polskim. Tego też dnia kończy się Wielka Wojna – w wagonie kolejowym w Compiègne zostaje podpisany rozejm pomiędzy przegranymi państwami centralnymi a zwycięską ententą. A jak ten ważny i symboliczny dzień prezentuje się w kontekście miasta Mysłowice? Aby to wyjaśnić, musielibyśmy cofnąć się do XII w.

W 1138 r. umiera książę Bolesław Krzywousty. Jego testament doprowadza do rozbicia dzielnicowego kształtującego się państwa polskiego. Tereny Śląska trafiają pod panowanie kolejnych władców książęcych. Dochodzi również do lokalnych potyczek oraz wojen pomiędzy nimi. Dopiero książę opolsko-raciborski Władysław z rodu Piastów, prapotomek Bolesława Krzywoustego, doprowadza do scalenia prawie całych terenów Śląska. W trakcie jego panowania na ziemiach śląskich w latach ok. 1250-1281 powstają miasta lokowane wzorem prawa magdeburskiego. Wśród 36 miast, z dużym prawdopodobieństwem, w tym czasie powstają również Mysłowice. Nie zachował się żaden dokument świadczący o dokładnej dacie lokacji Mysłowic. Stąd jako datę powstania miasta przyjęto dopiero rok 1360, kiedy to po raz pierwszy Mysłowice wymieniane są w dokumentach jako miasto rządzone, właśnie na prawie magdeburskim.

Po śmierci Władysława w 1281 r. Śląsk podzielony zostaje między jego czterech synów. Mieszko dostaje ziemie cieszyńskie, Bolesław opolskie, Kazimierz bytomskie, a Przemko raciborskie wraz z Mysłowicami. Tylko Przemko przeciwstawia się królowi czeskiemu i nie składa mu hołdu. Reszta synów robi to praktycznie od razu. Dopiero po śmierci Przemka jego syn Leszek w 1327 r. również składa hołd królowi czeskiemu Janowi Luksemburczykowi. Tym samym Mysłowice zaczynają swój prawie dwuwieczny okres panowania pod berłem królów czeskich, z 16-letnim epizodem węgierskim. Następnie Mysłowice przechodzą pod panowanie monarchii Habsburgów (Austrii). W 1763 r., po licznych XVIII-wiecznych wojnach pomiędzy Habsburgami a państwem pruskim, ziemie śląskie wraz z Mysłowicami trafiają w ręce monarchii, a potem cesarstwa pruskiego. Dość szybko dochodzi do rozkwitu Górnego Śląska. Spośród gęstych śląskich lasów zaczynają wyłaniać się nowo powstałe zakłady przemysłowe z hutami i kopalniami na czele. Na przełomie XIX i XX w. Górny Śląsk staje się znaczącą w całej Europie aglomeracją przemysłową.

11 listopada 1918 r.

Dochodzimy ponownie do roku 1918 i daty 11 listopada. Państwa centralne wraz z Prusami przegrywają pierwszą wojnę światową, utworzenie państwa polskiego staje się niepodważalnym faktem. Natomiast Mysłowice formalnie cały czas należą do państwa pruskiego. Na początku 1919 r. dochodzi do konferencji pokojowej w Paryżu, której celem jest, po wyniszczającej wojnie, uformowanie nowego ładu i zasad panujących w całej Europie. W pierwszym projekcie konferencji wysuwa się założenia o przyłączeniu Górnego Śląska do tworzącego się państwa polskiego. Jednak nie wszystkim państwom europejskim ten pomysł się podoba. Ostatecznie 28 czerwca 1919 r. uchwalony zostaje traktat wersalski. W jego 88. artykule postanawia się, iż o losach Górnego Śląska powinni wypowiedzieć się jego mieszkańcy. Następuje burzliwy i niespokojny okres zarówno na Górnym Śląsku, jak i w Mysłowicach.

Niespokojne czasy na Górnym Śląsku: 1918-1922

Już 11 stycznia 1919 r. w Katowicach założona zostaje Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska. Na przełomie stycznia i lutego powstaje miejska grupa POWGŚl w Mysłowicach, formowana także po stronie polskiej na Niwce. Powstają również oddziały m.in. w Brzęczkowicach, Słupnej, Brzezince, Janowie i Kosztowach. Ważną postacią na terenach mysłowickich staje się m.in. Ryszard Mańka. Napięcie wśród ludności na Górnym Śląsku rośnie coraz bardziej.

11 sierpnia 1919 r. dochodzi do wybuchu powszechnego strajku obejmującego wiele zakładów przemysłowych. Uczestniczy w nich ok. 140 tys. pracowników. Wygłaszane są już nie tylko postulaty ekonomiczne, ale także narodowościowe i niepodległościowe wśród strajkujących pochodzenia polskiego. Aby chronić zakłady przemysłowe przed przejęciem przez strajkujących, na tereny zakładowe wprowadzane zostają jednostki Grenzschutzu, tzw. oddziały obrony granicy. Dzieje się to również w kopalni Mysłowice. Bramy kopalni zostają początkowo zamknięte przed robotnikami i napierającą ludnością. Ostatecznie 15 sierpnia padają pierwsze strzały i dochodzi do mysłowickiej masakry, w której ginie kilku górników oraz ludność cywilna. Wydarzenia te stają się przyczynkiem, a zarazem przyspieszają wybuch przygotowywanego już od pewnego czasu powstania. 18 sierpnia 1919 r. w Mysłowicach rozpoczyna się pierwsze powstanie śląskie na czele z Ryszardem Mańką. Na wzgórzu Maasego (dzisiejsza ul. Chopina) gromadzi się ok. 350 powstańców. W ciągu zaledwie trzech dni walk dochodzi do stłumienia powstania w Mysłowicach. Słabo uzbrojonym formacjom nie udaje się opanować miasta. W kierunku z Szopienic wjeżdża do Mysłowic opancerzony pociąg, który ostrzeliwuje oddziały powstańcze. Zaciekle broniona jest zajęta przez powstańców szkoła powszechna na Słupnej. Grupa powstańcza osiada również na wieży Bismarcka na wzgórzu słupeckim, która zostaje ostatecznie ostrzelana i uszkodzona, zmuszając powstańców do jej opuszczenia. Oddziały powstańcze wycofują się na tereny polskie na kilka miesięcy.

11 lutego 1920 r. na mocy ratyfikowanego traktatu wersalskiego władzę na Górnym Śląsku obejmuje Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa z gen. Henrim Le Rondem jako przewodniczącym. W skład komisji wchodzą przedstawiciele Francji, Wielkiej Brytanii oraz Włoch. Zaniepokojone możliwością przegranej w plebiscycie, polskie ruchy niepodległościowe oraz formacje powstańcze doprowadzają do wybuchu drugiego powstania śląskiego w nocy z 18 na 19 sierpnia 1920 r. Tym razem oddziały powstańcze po ciężkich walkach szybko opanowują Mysłowice. 20 sierpnia Ryszard Mańka zwołuje posiedzenie mysłowickiej rady miejskiej, ustanowiony zostaje komitet samoobrony, potem straż obywatelska. Ostatecznie drugie powstanie śląskie nie doprowadza do decydujących rozstrzygnięć.

Plebiscyt i trzecie powstanie

Pod nadzorem Komisji Międzysojuszniczej 20 marca 1921 r. odbywa się plebiscyt. W samych Mysłowicach za przyjęciem do Polski opowiada się 44% głosujących, natomiast za pozostaniem w strukturach państwa niemieckiego prawie 56% uprawnionych do głosowania. Podobnie sytuacja wygląda w skali całego Górnego Śląska, gdzie w uproszczeniu waga głosów rozkłada się na korzyść Niemiec w stosunku 60/40. Natomiast warto wspomnieć o wynikach plebiscytu na terenach dzisiejszych dzielnic Mysłowic, czyli Janowa, Słupnej, Brzęczkowic, Brzezinki i Kosztów. Tutaj sytuacja wygląda odmiennie, bowiem zdecydowana większość mieszkańców opowiada się za przyłączeniem do Polski (80-90%). Biorąc pod uwagę całościowe, niekorzystne wyniki przeprowadzonego plebiscytu oraz wyraźne domaganie się Niemieckiego Komitetu Plebiscytowego o pozostawienie Górnego Śląska w strukturach państwa niemieckiego, dochodzi do szybkiego formowania się polskich sił powstańczych wspieranych przez Państwo Polskie i wybuchu kolejnego powstania w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. Bez większych walk, pod dowództwem Ryszarda Mańki, Mysłowice wraz z ich administracją zostają w całości przejęte jeszcze 3 maja 1921 r.

Ostateczne decyzje podziału Górnego Śląska i konwencja niemiecko-polska

Pomimo trzech zrywów powstańczych i silnych ruchów narodowościowych, o ostatecznej decyzji podziału Górnego Śląska ma zadecydować Rada Ligi Narodów. Dzieje się to dopiero 8 sierpnia 1921 r. Polsce przyznano 29,5% ziem plebiscytowych wraz z Mysłowicami. Jednak są to bardzo znaczące przemysłowo tereny, na których żyje prawie połowa ludności. Zdecydowana większość przemysłu górnośląskiego ma znaleźć się w granicach państwa polskiego. Po kilkumiesięcznych rokowaniach pomiędzy Niemcami a Polską co do szczegółowego i płynnego sposobu przekazania terenów, 15 maja 1922 r. dochodzi do podpisania konwencji genewskiej zawierającej szereg artykułów regulujących sprawy społeczne, narodowe, polityczne, przemysłowe i ekonomiczne. Niespełna miesiąc po podpisaniu konwencji następuje formalne przekazanie przyznanych terenów Górnego Śląska Polsce. Dzieje się to etapami, tereny podzielone są na kilka stref.

20 czerwca 1922 r.: przekroczenie granicy w Szopienicach przez Wojsko Polskie

20 czerwca 1922 r. na starej granicy rosyjsko-pruskiej w Szopienicach ma miejsce wielka uroczystość przejęcia przez Wojsko Polskie kolejnej strefy Górnego Śląska, do której należą również Mysłowice. Uroczystości odbywają się m.in. z udziałem pierwszego wojewody śląskiego Józefa Rymery, komisarza plebiscytowego Wojciecha Korfantego oraz generała broni Stanisława Szeptyckiego z jego kompanią Wojska Polskiego. W przyozdobionych Mysłowicach od samego rana formuje się uroczysty polski pochód, który udaje się w kierunku granicy w Szopienicach. W uroczystości biorą udział członkowie stowarzyszeń polskich, związki, organizacje polityczne i społeczne, przedstawiciele firm i przedsiębiorstw prywatnych. Tym samym Mysłowice zaczynają zapisywać kolejne rozdziały z kart swojej historii, ponownie w języku polskim, tak jak odbywało się to przed wiekami na stronach Czerwonej księgi, czyli mysłowickiego protokolarza. Należy tutaj wspomnieć, iż zarówno Mysłowice, jak i cały Górny Śląsk wraz ze Śląskiem Cieszyńskim tworzyły ówcześnie województwo śląskie przynależące do Polski, lecz z szeroką autonomią administracyjną, nadaną jeszcze przed plebiscytem w 1920 r. przez Sejm RP.

Literatura

Szerzej o tych oraz innych ciekawych losach Mysłowic na tle Górnego Śląska oraz Polski można przeczytać w dwóch obszernych tomach „Historii Mysłowic” napisanych przez prof. Alfreda Sulika. A gdybyśmy chcieli zagłębić się w historię całego Śląska oraz Górnego Śląska, można sięgnąć chociażby po tak ciekawe pozycje wydane niedawno, jak: „Śląsk i jego dzieje” (wydawnictwo Via Nova, 2012) czy „Historia Górnego Śląska” z 2011 r. wydana przez Dom Wspólnoty Polsko-Niemieckiej.

Karol Wieniawski, grudzień 2015

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here